احیای امپراتوری؟

0

ترکیه از سکولاریسم به نوعثمانی‏گرایی میل کرده است

سید علی موسوی خلخالی-دبیر گروه خارجی

ترکیه کشوری با بیش از 75 میلیون نفر جمعیت این روزها به یکی از مهمترین کشورهای عضو جامعه جهانی و تأثیرگذار در خاورمیانه تبدیل شده است. کشوری که دوره گذار از رکود شدید اقتصادی و بحران‏های پیاپی سیاسی را به خوبی پشت سر گذاشته است و اکنون یکی از باثبات‏ترین کشورهای دموکراتیک جهان اسلام و خاورمیانه محسوب می‏شود. بسیاری معتقدند ترکیه نوین نتیجه کارنامه موفق حزب عدالت‏وتوسعه به رهبری رجب طیب اردوغان، رئیس‏جمهوری فعلی این کشور است. حزبی که پس از سال‏ها سرکوب اسلامگرایان و بعد از تجربه‏های ناموفق سکولارها و نظامیان در اداره کشور بر سر کار آمد و توانست تحولی شگرف در عرصه سیاسی و اقتصادی ترکیه به وجود آورد. حزب عدالت‏وتوسعه در سال 1998 بعد از انحلال حزب رفاه به ریاست نجم‏الدین اربکان به وجود آمد. این حزب که در سال 1996 توانسته بود قدرت را در ترکیه به دست گیرد، نخستین حزب اسلامگرای ترکیه بود که توانست خود را به اریکه قدرت نزدیک کند. در سال 1997 حزب رفاه با کودتای نظامیان سقوط کرد و نجم‏الدین اربکان به زندان افتاد. در سال 1998 یاران و شاگردان اربکان حزب عدالت‏وتوسعه را تأسیس کردند که در حقیقت ادامه‏روی سیاست‏های اربکان با پاره‏ای اصلاحات از لحاظ عملکرد سیاسی و استفاده از تجربیات گذشته حزب رفاه بود. اعضای حزب عدالت‏وتوسعه تلاش داشتند این موضوع را در جامعه ترکیه جا بیندازند که اسلامگرایی منافاتی با سکولاریسم و لائیسیته تصریح شده در قانون اساسی ترکیه ندارد و آنها نیز مانند همه گروه‏ها و احزاب سیاسی ترکیه به بنیادهای ترکیه نوین که کمال آتاتورک پایه گذار آن بوده است، پایبندند. در سال 2001 حزب عدالت‏وتوسعه توانست در انتخابات سراسری ترکیه شرکت کند و با کسب اکثریت آرا پیروزی تازه‏ای برای خود و اسلامگرایان ترکیه رقم بزند. اولین نخست‏وزیر حزب عدالت‏وتوسعه عبدالله گل بود. وی به کمک کارشناسان زبده اقتصادی ترکیه و با توجه به توانایی‏های اقتصادی حزب مطبوع خود توانست دستورالعمل تازه‏ای را برای ترکیه رقم بزند که آغازگر تحولات اقتصادی ترکیه بود.
حزب عدالت‏وتوسعه و پیش از آن حزب رفاه از شاخه‏های سیاسی جنبش جهانی اخوان المسلمین محسوب می‏شوند که در حقیقت شاخه سیاسی آنها در ترکیه به حساب می‏آید. این سازمان از شبکه اقتصادی بسیار گسترده‏ای برخوردار است که حزب عدالت‏وتوسعه نیز به پشتوانه آن فعالیت‏های اقتصادی خود را دنبال کرده است. به اعتقاد بسیاری از کارشناسان، سازمان جهانی اخوان‏المسلمین یکی جریان‏های سیاسی ثروتمند دنیا است که حزب عدالت‏وتوسعه ترکیه ثروتمندترین آن محسوب می‏شود. به اعتقاد آنها حضور این جنبش در بخش‏های اقتصادی ترکیه که حزب عدالت‏وتوسعه زمینه‏ساز آن بود سهم به سزایی در توسعه اقتصادی ترکیه داشته است. در حال حاضر ترکیه با یک تریلیون و 422 میلیارد دلار تولید ناخالص داخلی هفدهمین کشور جهان در این رده و با میانگین رشد اقتصادی 4.4 درصد یکی از بزرگترین کشورهای در حالی توسعه جهان محسوب می‏شود. این کشور در حال حاضر در جمع کشورهای عضو G20 نیز قرار دارد.
رویکرد سیاسی ترکیه

منتشر شده در شماره چهار سخن ما
ترکیه تا قبل از بهار عربی تلاش داشت به کمک رشد روزافزون اقتصادی خود را به تنها الگوی کشورهای عربی و جهان اسلام تبدیل کند. ادامه روند سکولاریسم در کنار قدرت بالای اسلامگرایان به همراه قدرت بالای اقتصادی این امکان را به ترکیه می‏داد که بتواند به عنوان بهترین الگوی حکومت داری برای کشورهای اسلامی معرفی شود. به اعتقاد بسیاری از کارشناسان، ترکیه طرح خود برای توسعه دیپلماسی در سطح منطقه و جهان را در سال 2009 کلید زد. زمانی که احمد داوود اوغلو، تئوریسین حزب عدالت‏وتوسعه به سمت وزارت امور خارجه این کشور منصوب شد و در کنار رجب طیب اردوغان، نخست وزیر این کشور سکان هدایت دیپلماسی کشور را بر عهده گرفت. در همین سال کتاب قرمز ترکیه که بازگو کننده آینده سیاست‏های این کشور در بعد منطقه‏ای و بین‏المللی است، رونمایی شد که در آن جایگاه ویژه‏ای برای جهان اسلام، آسیای میانه و خاورمیانه تعریف شد و در مقابل نقش اروپا، منطقه‏ای که در گذشته ترکیه آرزوی پیوستن به آن را داشت، و اسرائیل که ترکیه تنها متحد استراتژیک آن در خاورمیانه محسوب می‏شد، در اولویت دوم سیاست خارجی ترکیه قرار گرفت. در نخستین گام احمد داوود اوغلو دیپلماسی «به صفر رساندن مشکلات با همسایگان» را کلید زد. به موجب آن روابط ترکیه با کشورهای همسایه به سرعت توسعه یافت و اتفاقات تاریخی بی سابقه‏ای در روابط ترکیه با روسیه، یونان، قبرس، عراق و سوریه رقم خورد. همچنین ترکیه به کمک توانایی‏های بالای اقتصادی و غنای فرهنگی خود راه نفوذ به آسیای میانه و خاورمیانه را نیز آغاز کرد. در این مدت شاهد جهشی در روابط ترکیه با کشورهای خاورمیانه و همچنین کشورهای عربی از جمله عراق و سوریه هستیم. با آغاز بهار عربی در سال 2011 که دامنه آن از تونس آغاز شد و به سرعت دامن مصر، لیبی، بحرین و سوریه را گرفت و کشورهای مغرب، اردن و عراق را نیز از گزند خود دور نگه نداشت، ترکیه آن روی سکه دیپلماسی خود را نشان داد. در این دوره ترکیه فرصت را مناسب می‏دید که با حمایت از جریان‏های اسلامی هم سو با خود حضور و نفوذ خود را در کشورهای عربی توسعه دهد. با روی کار آمدن حزب النهضه اسلامی در تونس و به قدرت رسیدن جنبش اخوان المسلمین در مصر ترکیه بیش از هر زمانی خود را برای رسیدن به رویاهای دیرینه خود نزدیک می‏دید. رویایی که منتقدان حزب عدالت‏وتوسعه آن را به مثابه تلاشی برای احیای امپراطوری قدیم عثمانی قلمداد می‏کنند و آن را امپراتوری نوین عثمانی می‏نامند. سوریه نقطه عطفی در جلوگیری از رسیدن ترک‏ها به رویایشان بود. بشار اسد با استقامتی که برای حفظ قدرت در سوریه از خود نشان داد همه رویاهای حزب عدالت‏وتوسعه را نقش بر آب کرد. نتیجه این استقامت شکست پی در پی یاران ترکیه در سوریه و دیگر کشورهای عربی بود. در مصر اخوان المسلمین با حرکتی شبه کودتا از قدرت کنار رفتند و در تونس نیز اخیرا حزب النهضه در انتخابات شکست خورد. این در حالی است که یاران ترکیه در سوریه نیز همگی به حاشیه رانده شده‏اند. ترکیه اگرچه توانست الگویی موفق در حکومت داری از خود به جهانیان نشان دهد و همه جا ترویج کند که می‏تواند نمونه‏ای برای زندگی مسالمت آمیز اسلامگرایان با سکولارها و اقلیت‏های دینی باشد اما رویکرد منطقه‏ای او و تعاملات بین‏المللی اش نشان از شکست آن در عرصه دیپلماسی دارد. حزب عدالت‏وتوسعه با پشتوانه اجتماعی و اقتصادی خود همچنان امیدوار است که آینده به سود آن رقم بخورد. تحولات آینده به‏ویژه سرنوشت سوریه ثابت خواهد کرد که آیا امیدواری ترکیه به آینده به واقعیت خواهد پیوست، یا خیر.

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.