مجله‏ ای در هیأت کتاب

0

ایران در گذر روزگاران چیست که انتشارش واکنش مخالفان دولت را برانگیخت؟

سیدحمید متقی-دبیر بخش تاریخ

رسانه‌های تندرو در چندماه گذشته در حمله به بخش فرهنگی کارنامه دولت حسن روحانی بهانه جدیدی یافتند. انتشار کتاب «ایران در گذر روزگاران» توسط نشرشورآفرین با واکنش‌های تند جریان افراطی همراه بود. از سویی سیدمحمد حسینی وزیر ارشاد دولت محمود احمدی‌نژاد در گفت‌وگو با فارس اعلام کرد:« این کتاب مجموعه‌ای از نظرات افراد مختلف و به نوعی تحریف تاریخ معاصر است. جای تأسف است که یک فرد معاند و سلطنت‌طلب مثل عباس میلانی که در رسانه‌های بیگانه از جمله صدای امریکا به هتاکی علیه امام، انقلاب و نظام اسلامی می‌پردازد و محمدرضا شاه را قهرمان ملی و رضا شاه را غیرانگلیسی می‌داند در این کتاب قلم‌فرسایی کرده است. یا دیگرانی مثل میرفطرس که عناد آنان با نظام اسلامی مشخص است در این کتاب مطلب دارند. و چنین کتابی مجوز نشر می‌گیرد…» شهریار زرشناس یکی دیگر از چهره‌های تندرو نیز انتشار این کتاب را ترویج سکولاریزم در ایران ارزیابی کرد. کیهان و سایر رسانه‌های منتقد دولت نیز در دوماه گذشته به انحای مختلف به بهانه انتشار این کتاب سیاست‌های فرهنگی دولت را مورد انتقاد قرار داده‌اند.
برای دست یابی به نگاهی قرین با واقعیت به این ماجرا منطقی است نگاهی به این کتاب داشته باشیم. «ایران در گذر روزگاران» مجموعه هفت گفت‌وگوی مسعود لقمان با ماشاءالله آجودانی، داریوش آشوری، عبدالمجید ارفعی، مرتضی ثاقب‌فر، جلال خالقی‌ مطلق، علی میرفطروس و عباس میلانی است. این گفت‌وگوها حول تاریخ ایران از آغاز تا امروز می‌گردد و هر کدام از این مورخان بنا به موضوع مطرح شده، نظرات خود را درباره بحث مورد اشاره مطرح می‌کنند. در گفت‌وگو با مرتضی ثاقب‌فر به سرشت تاریخ‌نویسی وبررسی جامعه و دین در ایران ویونان باستان پرداخته‌شده‌است.در این گفت‌وگوی 30 صفحه‌ای ثاقب‌فر به وجوه مختلف پرستش در ایران ویونان باستان پرداخته و نوع تاریخ‌نویسی آن دوران را مورد کنکاش قرار می‌دهد. در گفت‌وگو با عبدالمجید ارفع نیز طبق معمول بحث منشور کورش وگل‌نوشته‌های تخت‌جمشید مورد توجه قرار گرفته‌است. گفت‌وگو با جلال خالقی مطلق نیز به بحث شاهنامه فردوسی و متون تاریخی مرتبط با آن اختصاص یافته‌است. بحث‌های حاشیه‌ساز این کتاب با فصل گفت‌وگو با ماشاالله آجودانی در باره نقد تاریخ‌نویسی معاصر ایران آغاز می‌شود. او در این گفت‌وگو تلاش می‌کند برخی مفاهیم مهم تاریخ معاصر مانند روشنفکر، مصلح اجتماعی، تجدد و… را تعریف کرده واز آثار مخرب ابهام معنایی این واژه‌ها در تاریخ‌نویسی ایران سخن بگوید. آجودانی در بخشی از این مصاحبه تاکید می‌کند:« متاسفانه واقعیت آن است که ما 150 سال است در غیاب مفاهیم، از آزادی قانون، نقد و…حرف می‌زنیم.مثلا 150 سال پیش آخوندزاده در کتابش از نقد سخن گفت، ولی تا به امروز اندیشه انتقادی ونقد در مفهوم بنیادینش در فرهنگ تاریخی ما جا نیفتاده‌است…امروز در غرب وقتی از آزادی سخن می‌گویند آزادی حضور مادی دارد وبنیادهایش تامین شده‌است، اما ما در غیاب آزادی از آن سخن می‌گوییم، این مشکل تاریخی ماست…» او در بخش دیگری از این مصاحبه«رضاشاه را قهرمان انقلاب مشروطه می‌داند» و برای آن دلایلی را ذکر می‌کند. گفت‌وگوی بعدی این کتاب با عباس میلانی است. گفت‌وگویی درباره بازیابی هویت ایرانی در دوره رضاشاه و تجدد در باور محمدعلی فروغی و تقی ارانی. عباس میلانی در بخشی از این گفت‌وگو تصریح می‌کند:«بخش عمده تاریخ معاصرما را حزب توده ویا طرفداران آن نوشته‌اند. در این تاریخ‌نگاری بسیاری از حرف‌ها ناحق زده‌شده‌است.بسیاری از مطالب جا افتاده یا مغشوش ونادرست تصویر شده‌است، مثلا همین تصویری که از رضاشاه ارائه داده‌اند ویا از محمدعلی فروغی…» او در بخش دیگری از این گفت‌وگو در پاسخ به این پرسش که چرا فروغی در سال1320 ریاست‌جمهوری را نپذیرفت نیز تاکید کرد:«…هنگامی که احساس کرد، رضاشاه از آرمان‌های مشروطه عدول کرده‌بود، اسباب رفتن او را فراهم کرد، اما بر این باو بود که سلطنت برای حفظ تمامیت ارضی ایران لازم است واین بود که تن به ریاست‌جمهوری نداد…او ترجیح می‌داد شاه کم قدرتی به قدرت برسد تا مشروطه برقرار بماند.» کفت‌وگوی بعدی کتاب با علی میرفطروس درباره آسیب‌شناسی اندیشه وکنش سیاسی با نگرش در کارنامه محمدمصدق است. میرفطروس در بخشی از این گفت‌وگو می‌گوید:«نه تنها مصدق، اگر مننتسکیو با«روح‌القوانینش» هم اگر در ایران حکومت می‌کرد، نمی‌توانست آزادی، دمکراسی، جامعه مدنی را در ایران برقرارکند. چرا؟ برای اینکه این‌ها پدیده‌های تاریخی است ومحصول دوره‌ای مشخص از تاریخ اندیشه انسانی است.در اروپا پیدایش آزادی، دمکراسی و…با انقلاب صنعتی انگلستان و رشد فلسفه واقتصاد واندیشه همراه بود. آیا ما در دوران مصدق چنین تحولاتی داشتیم؟» گفت‌وگوی آخر این کتاب نیز با داریوش آشوری درباره مواجهه زبان فارسی با دنیای مدرن است.
مسعود لقمان مصاحبه‌کننده و پدیدآورنده این اثر درباره کتابش می‌گوید: «ایران در گذر روزگاران، داستان جستجوی من، برای فهم بهتر تاریخ و فرهنگ سرزمینی است که در آن بالیده‌ام و هستی خویش را وامدار آن هستم. در این جستجو، کوشیده‌ام با پرسش از فرزانگانی که در حیطه موضوع‌های طرح‌شده، سرآمد زمانه خویش‌اند، به بینشی ژرف‌تر برای فهم بهتر تاریخ ایران دست یابم و دیگران را نیز در این معنا سهیم کنم. تلاش شده است تا پرسش‌ها، نه به قصد چالش و به رخ کشیدن دانش، بلکه برای فهم بهتر و کسب بینشی ژرف‌تر، پرسیده شود و پاسخ‌ها نیز پرسش‌مدار باشد چرا که بر این باورم، بیش از آنکه نیاز به پاسخ داشته باشیم، نیازمند پرسش‌های درست هستیم.»
نگاهی گذرا به این کتاب و دیدن نام مورخان صاحب‌نام دگراندیشی که کمتر امکان درج نظرات آنان در رسانه‌های داخلی وجود دارد، هر علاقمند به تاریخی را سر ذوق می‌آورد که فضایی جدید در بخش نگاه انتقادی به تاریخ فراهم شده‌است. بدون شک نفس حضور چهره‌هایی چون علی میرفطروس، عباس میلانی، ماشاءالله آجودانی و… در فضای نشر داخلی هرچند که قرائت‌های رسمی تاریخی ایران را به چالش بکشند، نتایج مبارکی به همراه خواهد داشت و سبب خواهد شد که در زمینه تاریخ بحث‌ها و تحرکات جدیدی را شاهد باشیم. با این حال اگر به کتاب فارغ از اسم‌ها نظر بیفکنیم، می‌توان گفت که کتاب کمک چندانی به شناخت موضوعات مهمی که گردآورنده برآن دست گذاشته نمی‌کند. هرکدام از این موضوعات می‌توانست به تنهایی موضوع یک کتاب خوب باشد. کتابی در ژانر گفت‌وگو که با بیان نگاه‌های متفاوت به هر موضوع خواننده را به شناخت بهتر مسائل تاریخی ایران رهنمون کند. متاسفانه این کتاب هرچند برمحور گفت‌وگو بنا نهاده شده است، اما بیشتر مونولوگ است. به نظر می‌رسد مصاحبه‌کننده به شدت نسبت به مصاحبه شوندگان ارادت دارد وتلاش می‌کند بیشتر آنان را در ارائه بهتر نظراتشان کمک کند و هیچ‌گونه پرسش چالشی را با آنان در میان نمی‌گذارد. اگر این کتاب به صورت مجموعه مقالات این چند نویسنده نیز منتشر می‌شد، تفاوتی با اثر منتشر شده نمی‌یافت. «ایران در گذر روزگاران» به سبب موضوعات متنوع بیش از اینکه به کتاب بماند به مجله‌ای می‌ماند که به صورت کتاب منتشر شده‌است. مجله‌ای که مطمئنا بیش از تعداد تیراژ این کتاب به فروش می‌رسید.

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.