کرونا و دشواره باور به آینده

مهرنوش جعفری

ابتلای رئیس جمهور آمریکا به کرونا از این جهت حائز توجه است که او از جمله کسانی بود که در مواجهه با همه گیری کرونا سخنانی به زبان آورد که دستمایه تعجب جهانیان شد. آمریکا در صدر کشورهایی است که به وجود دانشگاه های معتبر و طرازاول در دنیا، اکتشافات علمی درخشان و پیشرفت های فناوری به خود می بالد. آمریکا اقتصاد اول جهان است. در دورانی که به ظاهر باورهای فاقد اعتبار و ارزش عقلی و علمی منسوخ شده است، می بینیم فردی که رهبر قدرت اول علمی، اقتصادی و نظامی است، روش های عجیب و غریبی برای درمان کرونا پیشنهاد داد که بیشتر شبیه نسخه های جادوگران و فال بین هاست، از جمله تزریق مواد ضدعفونی کننده یا پرهیز از استفاده از ماسک که همگان را به خنده واداشت. ترامپ با همین کارها و به سخره گرفتن خطر همه گیری کرونا عملا سبب مرگ هزاران نفر از شهروندان کشورش شد. حتما نظر او پس از بهبودی شنیدنی خواهد بود. چنین رفتاری منحصر به ترامپ نبود، پیش از او نخست وزیر انگلیس و رئیس جمهور برزیل نیز عاقبت بی توجهی به این خطر را چشیده بودند.

در این مقاله درصدد هستیم روشن کنیم که چرا با وجود شواهد ناظر بر وجود یک پدیده، باور به آن در ضمیر ما شکل نمی گیرد؟ این امر ما را به تفکر و تامل درباره پدیده هایی سوق می دهد که تحقق آنها در آینده بسیار دور و در حجاب زمان قرار داده شده و طبعا باور به آن در طول زندگی هر انسانی یک «دشواره» است. نمونه های فراوانی سراغ داریم که نشان می دهد آگاهی کافی از یک امر (معطوف به آینده دور یا نزدیک) لزوما منجر به باور و اراده لازم برای کنش معقول در قبال آن نمی شود. اگر باور را مبتنی بر نوعی آگاهی بدانیم که سبب ساز انگیزه برای عمل می شود، اما تجربه نشان داده است که حتی چنین آگاهی ای به خودی خود موجب ایجاد انگیزه نمی شود. اگر به چند مثال زیر دقت کنیم شاید متوجه صحت این گزاره خواهیم شد که باور (مورد نظر ما) بدون آگاهی حاصل نمی شود، اما حاصل گریزناپذیر آگاهی نیست:

بر خلاف افراد دیابتی که ناگزیر از مصرف مواد قندی پرهیز می کنند، فرد سیگاری از صدماتی که متوجه جسم اوست آگاه است اما (به آسانی) حاضر به ترک آن نیست، مگر آنکه آثار بیماری مهلکی مثل سرطان ریه را به چشم سر ببیند.

در سطح جهانی پدیده گرمایش زمین چرخه حیات را به تدریج ولی پیوسته در معرض خطر جدی و ویرانگر قرار داده است. بنا بر یافته های یک پژوهش جهانی موج گرمای استثنائی امسال (۲۰۲۰) در نواحی پیرامون قطب شمال، گواه روشن تغییرات اقلیمی است که بدون دخالت بشر ممکن نبوده است. با وجود این جوامع بشری هنوز این خطر را باور ندارند. دولت های صنعتی برای آنکه صنایع آلاینده خود را سر پا نگه دارند و مانع کاهش سطح اشتغال و در نتیجه حفظ سبد رای خود در انتخابات شوند، آن را بافته ذهن برخی دانشگاه ها یا تبلیغات رقبای خارجی جلوه می دهند.

در یک نمونه تاریخی وقتی هیتلر در سال ۱۹۳۸ میلادی، حمله گسترده ای را به لهستان تدارک دید و در زمان کوتاهی ارتش لهستان را در هم شکست، در این میان تعدادی از جوانان که موفق به فرار شدند تصمیم گرفتند یهودیان مناطق اطراف را از خطری که در انتظارشان بود آگاه کنند؛ اما به هر دهکده که می رسیدند و ماوقع را شرح می دادند، کسی به هشدارشان توجه نمی کرد!

نمونه کنونی که موضوع بحث ماست، همه گیری ویروس کروناست که واقعی بودن خطر آن، هیچ گاه موجب نشد تا حکومت ها و جوامع به ویژه در بدو شیوع بیماری و با وجود آگاهی کافی از خطر، از به کار بستن تدابیر لازم، از دامنه خطر آن بکاهند. رویکرد کلی مواضع دولت ها ملغمه ای از انکار و پنهان کاری یا نگاه آمیخته به تئوری توطئه یا تمسخر و دست کم گرفتن خطر بود؛ اما دیدیم که با این روش ها تلفات انسانی زیادی را بر کشورشان تحمیل کردند. البته پس از آنکه تعدادی از سران این کشورها طعم این بلا را چشیدند، تن به الزامات علمی دادند. بوریس جانسون که اوایل موضع نامعقولی داشت، پس از ابتلا به کرونا و بهبودی، حتی تدابیری نیز برای کاهش وزن شهروندان به اجرا گذاشت، چون فهمید که چاقی، فرد را در برابر بیماری آسیب پذیرتر می کند. در اوایل همه گیری، در کشوری مثل ترکمنستان نام بردن از ویروس کرونا جرم تلقی می شد و رئیس دولت وجود این ویروس در مملکت خود را به رسمیت نمی شناخت!

این بی توجهی و در حقیقت «خودفریبی» در سطح دولت ها و مردم به قدری عمومیت یافته است که دبیر کل سازمان بهداشت جهانی چندی پیش اعلام کرد: «کشورها در مسیر غلط مبارزه با کرونا قرار دارند». او گفت پیام های متناقض از سوی رهبران کشورها، موجب ناکامی در مبارزه با کرونا شده است. دبیر کل سازمان ملل نیز متعاقبا هشدار داد که کرونا شکنندگی جهان را نمایان کرده است. خسارت کرونا به حدی است که زیان آن به اقتصاد جهانی در پنج سال آینده معادل ۸۲ تریلیون دلار برآورد شده و ۷۰ درصد مردم جهان تحت شرایط نابرابر درآمد و ثروت به سر می برند.

البته کشورهای معدودی واقع بینانه با این خطر برخورد کردند و در نتیجه موفقیت نسبتا خوبی در مهار نسبی آن به دست آوردند و مورد احترام مردمشان قرار گرفتند. با مراجعه به آمار می توان توفیق و شکست دولت ها را در مقایسه با رفتار واقع گرایانه آنها با شیوع اولیه بیماری ارزیابی کرد.

از طرف دیگر دولت ها عموما به جای توجه به جنبه عام انسانی این همه گیری و تلاش مشترک جهانی برای فائق آمدن بر مشکلاتی که گریبان همگان را گرفته است و نیز به جای اذعان به کاستی های خودشان و اینکه وضعیتی رقم زده اند که مردمشان بین مردن بر اثر کرونا یا مرگ بر اثر بی کاری و گرسنگی مخیر شده اند، به بزرگ نمایی ضعف های همتایان یکدیگر پرداخته اند و به خیال خودشان از اینکه بیماری را بسیار عالی مدیریت کرده اند، سرخوش اند و در مقابل آمار مرگ ومیر کشور رقیب را با آب و تاب در بوق و کرنا می کنند.

این درمورد خودفریبی دولت ها بود. درباره رفتار مردم نیز جالب است بدانیم که عده زیادی از مردم با وجود بروز آثار مخرب کرونا همچنان آن را جدی نمی گیرند. دلایل بی توجهی مردم نیز متفاوت است؛ عده ای با انگیزه ادامه لذت جویی (نگاه کنید به هشدار دکتر فالوچی به جوانان آمریکا مبنی بر حضورنیافتن در دیسکوها و سایر مراکز این چنینی) یا غرور، عده ای به خاطر نان شب و عده ای نیز از روی فقر آگاهی با وجود شروع موج جدید بیماری همچنان تن به رفتار عاقلانه نمی دهند.

اگر قبل از پیدایش و گسترش ویروس کرونا، دانشمندان نسبت به احتمال وقوع چنین مصیبتی به دلیل ادامه تداخل زیست بوم انسان و حیوانات وحشی هشدار می دادند، تصور می کنید واکنش دولت ها و مردم چه می بود؟ آیا جز تمسخر و بی خیالی بیشتر و در ادامه تهدید و اجبار هشداردهندگان به سکوت واکنش دیگری مورد انتظار بود؟ در این باره یادآوری می شود که دکتر لی ون لیانگاو اولین فردی بود که در ۳۰ دسامبر ۲۰۱۹ درباره نشانه های ظهور ویروس کرونا هشدار داده بود؛ اما در سوم ژانویه ۲۰۲۰، پلیس ووهان به او هشدار داد که اظهارنظرهای نادرستی در اینترنت داشته و ممکن است به علت «تشویش اذهان عمومی و انتشار اطلاعات کذب» بازداشت شود، ولی بعد از آنکه ادعای او ثابت شد، از او عذرخواهی کردند اما دیر شده بود چون بر اثر ابتلا به کرونا جان سپرد. این نمونه روشنگر این واقعیت است که آنان که قبل از رد یا قبول هر ادعایی ابتدا به تحقیق و مطالعه و تفکر مبادرت می ورزند و سپس پذیرای نتایج آن می شوند، موضع معقولی در قبال رویدادهای پیرامونی دارند. طبعا غیر از این عالمان حقیقت طلب، کسی این قبیل هشدارها را جدی نمی گیرد.

در آزمون کرونا دولت هایی توفیق نسبی داشته اند که اولا از قبل ظرفیت لازم برای مواجهه با چنین بحران هایی را در کشورشان شکل داده بودند و ثانیا به محض آگاهی از اشاعه ویروس به جای توجیهات بی اساس و خودفریبی آن را جدی گرفتند. همین طور می بینیم کشورها و جوامعی در پیچ و خم این بحران بیشتر در ورطه گرفتاری فرورفته اند که نه توشه ای برای این روزشان اندوخته بودند و نه از ابتدا برخورد واقع بینانه ای با خطر پیش رو داشتند. طبیعی است که سرنوشت چنین جوامع و حکومت هایی چه خواهد بود. البته روشن است که راه توجیه همواره باز ولی راه پذیرش اشتباهات و بازگشت دشوار است اگر نگوییم از فرط غرور و تکبر ناممکن است.

به هر حال کرونا آزمونی است که در متن آن قرار داریم و معلوم نیست سرانجام کار چه خواهد شد؛ اما روشن است که توفیق در این قبیل امتحان ها در گرو دو چیز است: اول علم و آگاهی به وجوه بحران. دوم، پذیرفتن واقعیت و باور به نتایج آن و سپس کنش مناسب و به موقع در قبال آنچه از آن آگاهی حاصل شده است.

در همه گیری کنونی، نمی توان گفت که از ابتدا چنین منادی در کار نبود، بلکه از اول هم به نوعی تلاش شد زنگ خطر دیرتر به صدا درآید یا همان طور که یکی از مسئولان وزارت بهداشت ایران گفت چینی ها شوخی بدی با دنیا کردند، اما با وجود این واکنش دولت ها همان بود که می بینیم. کتمان، تکذیب، تمسخر و معرفی عوامل مبهم به علاوه توسل به تئوری توطئه با چاشنی پیش کشیدن نقش عوامل ماورایی! و در ادامه ادعای توفیق جهانی در مهار بحران و اعلان بیچارگی همتایانشان که روابطشان با آنها شکرآب است.

نمونه های عینی زیادی از این دست را می توان از اعصار گذشته ذکر کرد که شامل زمینه های اجتماعی و فرهنگی و سیاسی می شود؛ از اعمال دولت های دیکتاتور و فاسد تا رفتار افرادی که با آگاهی از مضرات ناشی از عادات مضر ولی لذت بخش، زندگی خود و دیگران را تباه کرده اند.

تجربه کرونا به تعبیر ایان لیپکین اپیدمی شناس، رابطه علم و سیاست (ایدئولوژی) را به شدت به چالش کشیده است. بشریت امروز در تله ای رنج آور گرفتار شده است. تعلل در آگاهی از نقش محدودیت ها و عواقب تاخیر در آن، آثار خود را نشان داده است به طوری که با کاهش محدودیت ها آتش بیماری زبانه می کشد. از نظر سیاست مداران البته درد اقتصادی فلج کننده است اما با وجود این کاهش محدودیت ها نیز مخرب است. دانش بشر درباره مهار بیماری نیز نوپاست؛ مثلا به تازگی معلوم شد که ماسک موثر و بلکه لازم و ضروری است و نیز در این اواخر معلوم شده افراد مبتلا به کرونا ممکن است دوباره و سه باره هم مبتلا شوند.

ما در این نوشتار درصدد هستیم نشان دهیم که چرا بشر در جنبه های فردی و اجتماعی زندگی خود، با وجود علم به پدیده های مختلف (سیاسی اجتماعی و نیز پدیده های طبیعی)، باور معطوف به رفتار عاقلانه در او شکل نمی گیرد. همچنین چرا باور به اموری که پرده زمان، حتمیت و قطعیت تحقق آن را پوشانده به مراتب دشوارتر است؟ علل و عوامل و سازوکاری که سبب این غفلت و کوتاهی می شود، چیست؟

این موارد که نشان می دهند از مرحله آگاهی از حقایق تا باور و انگیزه برای اقدام، موانع متعددی در کار است. این موانع کدام است و چگونه سبب می شوند که آگاهی از پدیده هایی که در پوشش ظرف زمانی آینده قرار دارند، بی فایده و عقیم باقی بمانند و سودی از آن عاید بشر نشود؟موانع باور پس از آگاهی

خوش بینی یا خوش خیالی از عواملی است که موجب می شود آگاهی از امری منجر به باورپذیری آثار و پیامدهای آن نشود؛ برای مثال خیال می کنیم این فقط دیگران هستند که مرگ یا حوادث مشابه به سراغشان می رود؛ یعنی اعتمادبه نفس کاذب داریم که از آثار خوش خیالی است که البته آن هم دلایلی دارد. مانند تعصب، (فرد متعصب تصور می کند که نیرویی ماورایی همواره حامی اوست)، وجود احساساتی مشابه افراد مبتلا به سندرم دوقطبی یا اختلالاتی مانند خودشیفتگی یا ضداجتماعی بودن. از طرف دیگر ممکن است اعتمادبه نفس کاذب حاصل نوع زندگی اجتماعی باشد.

خودفریبی که علت اصلی خوش خیالی است، موجب می شود که فرد با وجود آگاهی از واقعیت آن را در ذهن خود به گونه ای تغییر دهد تا نتیجه دلخواهش را بگیرد. اگر برخی انواع خودفریبی به عنوان مکانیسم دفاعی در قبال حوادثی مانند مرگ امری مفید و لازم باشد، اما در مواجهه با حوادثی که قابل پیشگیری اند خطرناک است. مثلا در مثال حمله هیتلر به لهستان عکس العمل مردم جالب بود: عده ای می گفتند که ما گناهی نکرده ایم که آلمان ها بخواهند از ما انتقام بگیرند. عده دیگر می گفتند حالا فرصت بسیار است و اگر شواهدی از کشتار یهودیان دیدیم آن وقت تصمیم می گیریم. گروهی می گفتند چطور خانه و اموال مان را رها کرده و فرار کنیم. باهم بودن بهتر از آوارگی است. گروه دیگر می گفتند ما در گذشته مصیبت های زیادی داشتیم و این یکی را هم به کمک خدا از سر می گذرانیم. گروه دیگر می گفتند اگر تقدیر خدا همین است باید آن را بپذیریم. شاید ما هم جای آنها بودیم همین رویه را پیش می گرفتیم کمااینکه در همه گیری کرونا عموما طبق همین الگو رفتار کرده ایم و برخی سیاست مداران آن را نوعی توطئه قلمداد کردند. به نظر می رسد که خوش خیالی و خودفریبی ذاتی بشر است و قریب به اتفاق افراد دچار آن می شوند. درواقع انسان تنها حیوانی است که مستعد خودفریبی است.عوامل خودفریبی

هزینه پذیرش حقایق: اگر هزینه پذیرش حقایق ناچیز باشد به راحتی پذیرفته می شود. در مورد همه گیری کرونا، برای آن دسته از دولت های فقیر که قادر به تحمل فشار اقتصادی ناشی از تعطیلی مشاغل نبوده اند، به کاربستن تدابیری که مستلزم تحمل هزینه مالی بسیار است، کار آسانی نبود و بنابراین برای فرار از الزامات بهداشتی چه بسا به توجیهاتی متوسل شدند که جنبه خودفریبی داشت. به طورکلی شرایط زندگی اجتماعی و وابستگی های ناشی از آن بر تصمیمات فردی اثر می گذارند، به علاوه مادام که فرد در اجتماع زندگی می کند نسبت به خودفریبی اش خودآگاهی ندارد.

سوگیری شناختی: براساس نتایج تحقیقات درباره یکی از شاخه های علوم شناختی (ذهنی) که نحوه دریافت و استفاده از دانش و اطلاعات را در ذهن افراد بررسی می کند، «سوگیری شناختی» به عنوان یکی از شاخه های این علم توسعه پیدا کرد. سوگیری شناختی همان خطاهای ذهنی اند که پیوسته منجر به گرایش، نگرش و باورهای غلط می شوند و در تصمیم گیری، استدلال، ارزیابی، یادآوری، ادراک و آگاهی افراد تاثیر می گذارند. علوم شناختی تعداد بسیاری از این خطاهای ذهنی را شناسایی و زوایای متفاوتی از شرایط ظهور و بروزشان را بررسی کرده است.

به باور بسیاری از دانشمندان، واقعیت اجتماعی در ذهن افراد، بر اساس اطلاعاتی که در ذهن دارند خلق می شود. در بسیاری موارد این واقعیت اجتماعی برساخته ذهن ماست که نحوه رفتارمان را در زندگی اجتماعی تعیین می کند. این واقعیت ذهنی ممکن است حتی نسبتی با واقعیت عینی نداشته باشد. فرایندهایی که در آن ذهن منحرف می شود و به جانبداری از قسمتی از واقعیت می پردازد، همان جهت گیری یا تله «سوگیری ذهنی» است. جانبداری ذهن الگویی کمابیش نظام مند دارد که تشدید آن منجر به شکل گیری قضاوت نادرست و تفسیر غیرمنطقی و غیرواقعی از امور جهان می شود.

دلایل شکل گیری سوگیری های شناختی را به چند بخش تقسیم کرده اند: اطلاعات بیش از اندازه در جهان (ذهن ناچار است مقدار زیادی از آن را فیلتر کند)، عدم درک (صحیح) جهان (ذهن ناچار است با ساختن ارتباطات بین پدیده ها و سایر چیزها راهی برای درک این جهان پیچیده بیابد)، نیاز به واکنش سریع و محدودیت های حافظه. اما به نظر می رسد قدرت تصویرسازی که مختص انسان است نقش اساسی در این مورد داشته باشد که در ادامه به اختصار به آن اشاره کرده ایم.

احساسات: در میان انواع عواملی که موجب سوگیری شناختی و در نتیجه سبب خودفریبی می شوند، احساسات و خصوصا احساسات اجتماعی نقش مهمی دارد. همان گونه که آوردیم روان شناسان معتقدند آگاهی، بازتاب دقیق واقعیات جهان خارج در ذهن نیست بلکه در بسیاری موارد این احساسات درونی است که واقعیات جهان خارج را در ذهن تغییر می دهد تا انسان آنها را به عنوان «واقعیت» بپذیرد. درنتیجه کنش و تصمیم فرد، نه در برابر جهان عینی بلکه تحت تاثیر تصویر ذهنی او تعیین می شود. سازوکار سوگیری، تاثیر تمایلات و احساسات بر فرایند آگاهی است. هنگامی که تمایل به «تعصب» میل کند، تاثیر آن بازگشت ناپذیر خواهد بود. احساسات علاوه بر آگاهی از واقعیات حال، واقعیات گذشته را هم در ذهن فرد تغییر می دهد.

احساسات نه تنها آگاهی از وضعیت حال و گذشته بلکه نگاه به آینده را نیز تحت تاثیر قرار می دهد. به بیان دیگر نگرش انسان از وقایع آتی تحت تاثیر احساسات تغییر می کند تا تصویر آینده باب میل او شود. هنگامی که احساسات شدید باشد فرد درباره آینده دچار خیال بافی شده و به آرزوهای دور و دراز دل خوش می کند. از دیدگاه روان شناسی خیال بافی نوعی مکانیسم دفاعی ابتدایی است که افراد برای گریز از واقعیات به آن متوسل می شوند. از این رو انسان ها همگی کم یا بیش خیال باف اند.

برنامه ریزی زندگی براساس آرزوهای دور و دراز باعث می شود که فرد خیال باف فرصت های موجود را هم از دست بدهد. انسانی که با عینک آرزوها به جهان می نگرد، واقعیات عینی را نپذیرفته یا تغییر می دهد تا آگاهی ای باب میل خودش برسازد. چنین شناختی سبب درگیری و چالش فرد با واقعیات می شود؛ چالشی که نتیجه آن از پیش روشن است. با گذشت زمان و با وجود شکست های پی در پی، انسان همچنان به دنبال آرزوهایش از پذیرش واقعیت می گریزد، یعنی خودفریبی می کند تا اینکه کار از کار می گذرد. احساسات با تغییردادن آگاهی انسان از واقعیات مربوط به حال، گذشته و آینده، موجب فریب و گمراهی او می شود. اما شاید تاثیر مخرب هیچ یک در زندگی به اندازه تغییر آگاهی فرد از آینده یعنی خیال بافی و ایجاد آرزوهای غیرواقعی نباشد.

ما اجمالا با رویکردی علمی درباره تاثیر احساسات بر آگاهی از واقعیت، بحث کردیم. فلاسفه نیز آرایی درباره نقش عواطف و احساسات بر عقل پیش کشیده اند. اگرچه در اینجا این نوع استدلال مورد نظر ما نبوده است، اما من باب نمونه به آرای دیوید هیوم (۱۷۱۱-۱۷۷۶) فیلسوف تجربه گرای اسکاتلندی اشاره کوتاهی می کنیم. هیوم می گفت: «تا زمان من همه (فیلسوفان) می گفتند، عقل نیرویی است که کاشف واقع است و واقع نما است؛ و هر کس توسل به عقل پیدا می کند، واقع را می یابد. ولی من به این نتیجه رسیدم که عقل، خیلی بیشتر از آنکه در بند واقعیات باشد، در بند احساسات و عواطف است و این طور نیست که عقل کاری به عاطفه، احساس و هیجان نداشته باشد. عقل برده احساس، هیجان و عاطفه است».

آبرو (احترام اجتماعی): جنبه دیگر تاثیر وابستگی های اجتماعی، انگیزه حفظ «احترام اجتماعی» یا آبرو است که از مصادیق مهم آن حفظ احترام فردی است. این انگیزه چنان قوی است که فرد حاضر است جانش را از دست بدهد اما آبرو و احترام اجتماعی اش محفوظ بماند. لذا خودفریبی به خاطر حفظ آبرو اهمیت بسیار زیادی دارد.

در این خصوص نظریه موسوم به تضاد شناختی ازسوی یکی از روان شناسان قرن بیستم، مورد توجه بسیاری از دانشمندان قرار گرفته است. براساس این نظریه در ذهن انسان دو گزاره متضاد، قابل دوام نیست و ناگزیر یکی از گزاره ها که دلخواه فرد نیست طی سازوکار خودفریبی باید از بین برود و یا تغییر ماهیت بدهد. مثلا پیش فرض ما این است که من «عاقل ام». حال اگر کالای بی ارزشی را به قیمت بسیار گران خریداری کنم، اشتباهم را نمی پذیرم. چون به معنای پذیرفتن ساده لوح بودنم است. مفهوم این تفاوت همان «تکبر» است که عامل تضاد شناختی است و با خودفریبی نسبت مستقیم دارد. وجود غرایز اجتماعی موجب می شود گزاره اول در ذهن همه انسان ها به صورت پیش فرض جا خوش کند. آنان که تکبر بیشتری دارند نسبت به بی احترامی اجتماعی حساسیت بیشتری بروز می دهند و در مواجهه با واقعیاتی که موقعیت آنها را مخدوش می کند، دچار تضاد شناختی بیشتری شده و دست خوش خودفریبی شدیدتری می شوند و در نتیجه واقعیات مورد نظر را نفی یا توجیه می کنند.

سازوکار خودفریبی:تا اینجا معلوم شد که احساسات سبب خودفریبی است اما آیا انسان چیزی جدای از احساساتش است؟ یعنی اگر احساسات، فرد را به خودفریبی سوق داد، آیا قادر به مقابله با آن است، یا اینکه انسان چیزی جدای از احساساتش نیست و قدرت مقاومت در برابر فریب کاری آنها را ندارد؟ به خلاف این نظر که «فرد» و «احساسات» او را یکی می داند، برخی صاحب نظران معتقدند که چنین نیست و در ساحت انسان عامل اراده نیز در کار است. یکی از دلایل روشن این امر پشیمانی انسان پس از رفتار اشتباه ناشی از خودفریبی است. اینکه ما تا چه اندازه به طور ناخودآگاه یا خودآگاه رفتار می کنیم وابسته به قدرت هر یک از این دو، یعنی احساسات (غرایز) و «عامل» اراده آزاد، در تقابل با یکدیگر است. در اغلب مواقع این احساسات ماست که رفتار ما را کنترل می کند و جهان را در ذهن ما به گونه ای به تصویر می کشد که باب میل ماست یعنی ما را فریب می دهد و به رفتار (اشتباه) سوق می دهد. فرایند خودفریبی در انسان حاصل فعال بودن احساسات و منفعل بودنمان در فهم درست وقایع و درنتیجه تصمیم گیری و واکنش اشتباه به محرک های جهان خارج است. آنگاه که پس از ظاهرشدن عواقب رفتارمان، به گذشته می نگریم، به واسطه فریب خوردن، خودمان را ملامت می کنیم. این تقابل گاه منجر به سرخوردگی و افسردگی و حتی در موارد حاد ممکن است به خودکشی ختم شود. در حیوانات که رفتارشان در جهت رفع نیاز های غریزی است خطا (گناهی) برایشان متصور نیست. اما در انسان غرایز ممکن است طغیان کند و فرد مرتکب خطا شود. تنها در صورت «خویشتن داری» می توان به مقابله با خودفریبی برخاست.

درواقع مقابله با احساسات از همین طریق یعنی چشم پوشی از لذت حال است. با توجه به مطالب فوق، اراده باید احساساتمان را تحت کنترل درآورد و چنین کاری از عهده هر کسی برنمی آید. در حقیقت زیربنای مقابله با خوش خیالی و خودفریبی سازوکار خویشتن داری یعنی مهار نفس است.

اکنون به جواب سوال اصلی بحث نزدیک می شویم یعنی اینکه: چرا بعضی پس از آگاهی از یک پدیده به آن باور می آورند. باور تابع فعال شدن عامل اراده آزاد است. در غیر این صورت فرد دست خوش خوش خیالی شده و متوسل به خودفریبی می شود. البته زیربنای باور صحیح «آگاهی» صحیح است. فردی که مبتلا به خودفریبی شده، درحقیقت با تغییر آگاهی اش از پذیرش حقایق خودداری می کند.

از آنجا که قبول واقعیات به منزله نفی شخصیت فرد است، راه مقابله با خودفریبی این است که فرد انگیزه ای فراتر از انگیزه های رایج اجتماعی داشته باشد تا به این باور برسد که پذیرش حقایق به بهای نفی آبروی کنونی ا ش باعث ارتقای شان و جایگاه او در آینده خواهد شد. این عملی است که کمتر کسی توان انجام آن را دارد.

بنابراین هزینه پذیرش واقعیات، تاثیر وابستگی های اجتماعی بر تصمیم گیری فردی، تصور ما از واقعیات (حال و آینده)، به علاوه عامل تضاد شناختی (انگیزه حفظ آبروی اجتماعی) از بزرگ ترین موانع چهارگانه گذار از آگاهی (صحیح) به باور (صحیح) است. این عوامل به عنوان سازوکار خودفریبی روندی را که انتظار می رود فرد پس از آگاهی از پدیده ها، نسبت به آنها باورمند شود، مختل می کند.

در مثال همه گیری کرونا، از میان دو گروه از مردم که دسته ای به چنین خطری باور دارند و گروهی ندارند، فقط آنهایی که باور دارند، نظرات اهل علم در این زمینه را می پذیرند و رفتار خود را علی رغم هزینه های مترتب بر آن و براساس توصیه های علمی تنظیم می کنند.

فواید شناخت عوامل خودفریبی: براساس آنچه به اختصار آوردیم و براساس مرور برخی یافته های علوم شناختی باید دقت کرد ازآنجاکه ذهن همواره، بهترین روایتی را که خوشایند ماست می سازد، پرسشگری ونقد مستمر درباره باورها، انتخاب ها و داوری های ما بهترین ابزاری است تا روایت ذهنمان به واقعیت جهان خارج نزدیک تر شود؛ به عبارتی با آگاهی از فرایندهایی که در آنها ذهن به جانبداری از قسمتی از اطلاعات ورودی می پردازد و قسمتی دیگر از دانش را نادیده می گیرد، می توان فرایند خردورزی، قضاوت و تصمیم گیری را بهینه و توان مدیریت زندگی روزمره را افزایش داد، تا فرایند تصمیم گیری بهبود یافته و کمتر دچار خطا شود و درنهایت از تعصب که مانع آزاداندیشی است دوری جست تا به «تفکر باز» دست یافت.

همچنین با خودآگاهی نسبت به عوامل خودفریبی و کنش مبتنی بر خویشتن داری که حتی از چهارسالگی در کودکان قابل تمرین است، می توان آگاهی صحیح را دستمایه باور قرار داد و با میل و اراده به انجام تکالیفی مبادرت ورزید که موجب پیشگیری از افتادن در تله تضاد شناختی یا خروج شجاعانه از آن شود و دامنه عوارض سوء بلایای مختلف در عرصه زندگی فردی و اجتماعی کاهش یابد.

دشواری باور به آینده: اگر روند گذر از آگاهی به باور درخصوص امور اکنونی از قبیل آنچه مورد بحث قرار دادیم، روندی ساده داشته باشد، نسبت به حقایق آتی پیچیده تر است؛ برای مثال همگی نسبت به این حقیقت که فقدان آب تهدیدی برای حیات است باور داریم چون پیامد بی آبی برایمان روشن است. اما نسبت به این گزاره که گرمایش زمین یا تولید افسارگسیخته زباله (پلاستیک) باعث نابودی حیات در آینده دور خواهد شد، سخت تر باور می آوریم. چون مربوط به آینده (دور) است و چهار عامل فوق الذکر پس از فرایند آگاهی، مانع باورمندی ما می شوند. خودداری از تولید سوخت فسیلی، برای بعضی به منزله پرداخت هزینه زیاد و ضرر و زیان است. برخی تا آثار محسوس نابودی کره زمین را به چشم نبینند، آن را نمی پذیرند. درنهایت برای دسته ای (خصوصا مسئولان و سیاست مدارانی) که نگرانی از کاهش مصرف سوخت فسیلی را توطئه علیه رشد اقتصادی و افزایش جمعیت می دانند، لطمه به موقعیت اجتماعی آنهاست بنابراین طبیعی است که عملا آن را نپذیرند و یا در مقام توجیه برآیند.

در هر صورت انتخاب درست در همه موارد فوق یک مسئله اجتماعی است که از طریق تمهیدات و الزامات اجتماعی تا حدودی می توان از فشار موانع باور به آن کاست. کمااینکه بالاخره همگان درمی یابند که بحران کرونا شوخی بردار نیست و چه بخواهند یا نخواهند «مجبور» هستند تن به دستورالعمل هایی بهداشتی بدهند. اما در اغلب موارد تصمیم گیری درباره آینده دورتر، جنبه شخصی دارد و الزامات اجتماعی در این خصوص کارایی لازم را ندارند. در چنین مواردی صرفا این اراده فردی است که تعیین کننده است. درواقع بعد از آگاهی از واقعیات مربوط به آینده «دورتر»، اجبار برای ایجاد باور در انسان ها کارایی ندارد. چراکه توسل به فشار و اجبار و الزام برای باورمندی نمی تواند ناظر بر آینده باشد بلکه دایره تاثیر آن، تسلیم شدن به شرایط حال است اما باور به آینده فرایندی جبری بعد از آگاهی نیست، بلکه جنبه ارادی داشته و تابع فعالیت عامل اراده در انسان است. با توجه به اینکه اغلب انسان ها تسلیم احساسات (غرایز) هستند، باور به آینده در افراد معدودی ایجاد می شود و هرچه شدت غرایز بیشتر باشد، از تعداد این افراد نیز کاسته می شود. غرایز اجتماعی شدیدترین غریزه بشری و عامل اصلی چسبندگی انسان به شرایط حال است. کمتر کسی موفق می شود که خود را از سلطه این غریزه رها نماید اما با تغییر شرایط و آزادشدن فرد از بند این غرایز، از رفتارهای سابقش تعجب خواهد کرد. مثال های فراوانی را می توان از سرگذشت جوامع مختلف و ابراز پشیمانی آنها به میان آورد. برای مثال اگر مردم پس از سقوط نازیسم و تغییر شرایط، نمی توانستند درک کنند که چرا کورکورانه تن به امیال رهبرشان دادند. اگرچه جوامع انسانی به نوعی در بند این غرایزند، ولی وجود آنها را حس نمی کنند. از این بحث نتیجه می گیریم که مثلا باور به پدیده ای که حقیقت دارد اما در حجاب زمان پنهان است، حتی پس از آنکه شواهد معتبری در تایید آن در دسترس باشد، چقدر دشوار است.

بدیهی است که دلبستگی انسان به وضعیت حال (که نقد است) و جدی نگرفتن آینده (که نسیه است) موجب می شود که افراد نسبت به سرمایه گذاری درباره چیزی که تحقق آن بسیار دور یا مورد تردید است، رغبتی نشان ندهد. اما باید اوضاعی را هم محتمل دانست که پس از وقوع آن دیگر فرصتی برای جبران نیست. بنابراین چاره ای جز این نیست که ازطریق شواهد و استدلال و نه تجربه عینی درباره بسیاری از امور آتی تصمیم گرفت.نتیجه:

به وضعیتی که انسان امروز بدان گرفتار است بازمی گردیم، یعنی پاندمی کرونا که ساختار شکنندگی جهان و گسست های تمدن امروز را به اثبات رسانده است. شاید با ابداع واکسن مناسب و عرضه به موقع آن بتوان بر این بحران غلبه کرد اما درباره بحران های مشابه که در کمین بشریت است چه می توان گفت؟ کمبود آب، گرمایش زمین و نابرابری و فساد گسترده که بیش از ۷۰ درصد جمعیت کره زمین را دربر گرفته است، چه می توان گفت؟ همه اینها در گرو غلبه بر احساسات و غرایزی است که از حد و مرز بیرون رفته و مبارزه با آن مستلزم انگیزه ای است که مبتنی بر آگاهی از قانون مندی جهان و باور به آینده ای است که به ظاهر بسیار دور است.

پدیده هایی چون همه گیری کرونا، این درس را به ما می دهد که غفلت از سازوکار تله خودفریبی چه عواقب سنگینی درپی دارد. این نمونه ها شاید تلنگری برای تعمق در پدیده های مشابه برای زیست بهتر و انسانی تر و نیز مقدمه ای برای باور به پدیده های مشابه باشد.

در این مقاله اجمالا نشان دادیم که سازوکار اختلال در باور به یک پدیده عینی با وجود آگاهی از آن چیست. همچنین اشاره کردیم که این سازوکار با عدم باور به پدیده های دیگر چه شباهت ها و چه تفاوت های پیچیده ای دارد؟ وضعیتی که بشر امروز در مواجهه با همه گیری کرونا به سر می برد فقط نمونه ای ناظر بر پرسش فوق است: چرا بشر باوجود آگاهی (مبتنی بر شواهد علمی)، باوری که لازمه کنش لازم لااقل برای حفظ خود است، بروز نداده است. ازاین رو کرونا می تواند دست مایه تفکر در اموری باشد که شواهد تجربی لازمی درخصوص آن سراغ نداریم.

بدیهی است تمرین خویشتن داری در محدوده زمانی این جهانی، سبب ساز بروز اراده فردی جهت انجام اعمال مبتنی بر باور به امری خواهد بود که تحقق آن چنان در بعد زمان پوشیده شده که بعید می نماید اما در حقیقت خارج از محدوده عمرمان در گوشه ای از پهنه هستی جای گرفته است. رستاخیز!

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.