دولت نهم اعتقادی به پیمایش نداشت

جایگاه و موزه سازمان تبلیغات اسلامی چیست؟

علیرضا فروغی-مدیرکل برنامه ریزی سازمان تبلیغات

از سال ۱۳۸۱ به مناسبت انجام موج دوم پیمایش ملی ارز‏ش‏ها و نگرش‏های ایرانیان همکاری سازمان تبلغات اسلامی با مرکز طرح‌های ملی شروع شد. درآن زمان مدیرکل دفتر طرح و برنامه سازمان، آقای مهندس عسکری، آقای زائری مشاور آقای خاموشی و این‌جانب به نمایندگی از سازمان در جلسات مرکز طرح‌های ملی شرکت می‌کردیم. درواقع از همان شروع طرح‏های ملی، رییس سازمان به‏عنوان عضو شورای فرهنگ عمومی در جریان کار بود و بخش دین این پیمایش ملی بر عهده سازمان قرار داده شده بود. می‌دانید که پیمایش ملی ارزش‌ها و نگرش‌های ایرانیان فقط در دو موج انجام شد. موج اول آن با مدیریت دکتر رضائی در سال ۱۳۷۹ انجام و نتایج آن درسال ۱۳۸۰ به صورت گزارش کل و ۲۸ استان به ‌تفکیک منتشر شد. موج دوم آن با مدیریت علمی دکتر گودرزی در سال ۱۳۸۲ انجام و در همان سال منتشر شد. نمونه این موج ملی بوده و فقط گزارش کل دارد. همچنین این همکاری در موج سوم پیمایش گرایش‌های فرهنگی و نگرش‌های اجتماعی ایرانیان در ۱۳۸۳ با مدیریت دکتر گودرزی ادامه پیدا کرد. این پیمایش در واقع موج سوم پیمایش اسدی و محسنی است. موج اول آن توسط مرحوم دکتر اسدی به سفارش رادیو و تلویزیون ملی ایران در سال ۱۳۵۳ انجام و در ۱۳۵۵ منتشر شد. موج دوم آن توسط دکتر محسنی در سال ۱۳۷۴ به سفارش دبیرخانه شورای فرهنگ عمومی انجام و در ۱۳۷۹ منتشر شد. بنابرین پیمایش سال ۱۳۸۳ که به موج سوم معروف است ارتباطی با پیمایش ارزش‌ها و نگرش‌های ایرانیان ندارد. به هرحال، با توجه به انحلال مرکز طرح‌های ملی، به واسطه اینکه دکتر خاموشی در کنار آقای ‏مسجدجامعی گزارش این پیمایش را در شورایعالی انقلاب ‏فرهنگی ارائه کرده بودند و سازمان متولی‏بخش دین آن بود، نتایج این پیمایش در سال ۱۳۸۷ توسط دکتر گودرزی در اختیار سازمان گذاشته شد و گزارش نهایی آن توسط معاونت پژوهشی سازمان به‌صورت داخلی در ضمن سه مجلد گزارش کل، مناطق شهری و مناطق روستایی منتشر شد. با تغییر دولت در سال ۱۳۸۴ مرکز طرح‌های ملی منحل شد و انجام موج‌های بعدی ارزش‌ها و نگرش‌های ایرانیان و نیز رفتارهای فرهنگی ایرانیان که مصوب قانون برنامه چهارم بود انجام نشد. قابل ذکر است که انحلال مرکز طرح‌های ملی سابق از اشتباهات استراتژیک مدیران ارشد وزارت ارشاد در دولت نهم محسوب می‌شود. علی‌رغم برخی ایرادات که به این پیمایش‌های ملی وارد است تعطیلی این مرکز موجب شد ما امروز نتوانیم از داده‌های موج‌های بعدی در مدیریت حوزه‌های فرهنگی و دینی استفاده لازم را ببریم. شاید اگر این کار‌ها ادامه می‏یافت الان ما موج پنجم پیمایش را هم شاهد داده بودیم. هنوز جای خالی یک مرکز ملی برای انجام چنین پژوهش‌هایی احساس می‌شود، اگرچه من اعتقاد دارم تجربه گذشته نشان داد که این نوع مراکز باید فراقوه‌ای باشند تا اسیر تغییرمدیریت‌ها و سیاست‌ها قرار نگیرند. باید توجه کرد که گذشته چراغ راه آینده است و آینده ادامه گذشته است، لذا باید از اتفاقات گذشته درس بگیریم و با طراحی مرکزی در سطح ملی پیمایش‌ها را طراحی و به اجرا بگذاریم. به هر شکل انجام این پیمایش‏ها در برنامه چهارم توسعه گنجانده شده بود اما در نهایت دولت نهم که هیچ اعتقادی به اجرای آن نداشت آن را انجام نداد و برنامه پنجم توسعه هم به سبک و سیاق دیگری نوشته شد. حالا که پیش‏نویس برنامه ششم توسعه آماده می‏شود باید دوباره انجام پیمایش‌های ملی را متناسب با ظرفیت علمی امروز و نیازهای نظام مدیریت فرهنگی و اجتماعی کشور در دستور کار قرار داد.
سازمان تبلیغات اسلامی در دوره جدیدی مدیریت آن بر روی پژوهش‌های کاربردی متمرکز شد و هم‏زمان با انجام طرح‏های ملی در کشور از سال ۱۳۸۲ به بعد در گروه اجتماعی دفتر پژوهش‌های کاربردی آن بر روی برخی از موضوعات مرتبط با ماموریت‏های سازمان پژوهش‏های ملی را برنامه‌ریزی نمود و بر چند موضوع اصلی تمرکز نمود. یکی از این موضوعات، دین و ساحت اجتماعی آن یعنی دینداری بود. در این دفتر این اصل مبنا قرار داده شد که ما برای قضاوت در زمینۀ دینداری ما احتیاج به ملاک و معیار داریم و نمی‏توانیم به شکل شخصی، سلیقه‏ای و یا عاطفی آن را تعیین کنیم و این ملاک و معیار فقط از مسیر پژوهش تعیین می‏شود. نخستین پژوهش دفتر برنامه‏ریزی و پژوهش‏های کاربردی در زمینه دینداری در سال ۸۳ با عنوان سنجش رفتار‏های دینی دانشجویان و نگرش زنان نسبت به انواع پوشش‌های رایج در شهر تهران انجام شد بعد از آن در سال ۸۴ در جلساتی تصمیم به برگزاری سلسله‏ نشست‏های علمی با عنوان سنجه‏های دینداری در ایران گرفته شد که مرکز طرح‏های ملی وزارت ارشاد، سازمان تبلیغات اسلامی و پژوهشگاه حوزه و دانشگاه و مرکز مطالعات دینی دانشگاه تربیت مدرس متولی برگزار این جلسات بودند که به دلیل برخی مشکلات اجرایی بعد از برگزاری چند نشست، جلسات متوقف شد. در ادامه کم‏کم این ایده شکل گرفت که ما به این سمت برویم که یک پژوهش ملی در حوزه‏ی دین‌داری انجام شود. بر این اساس، ابتدا پژوهشی با عنوان سنجه‏های مرتبط با دین در ایران در سال ۱۳۸۵ انجام شد. در این پژوهش با استفاده از الگوی هیل و هود (۱۹۹۹) تجمیع و طبقه‌بندی سنجه‌های مرتبط با دین در دستور کار قرار گرفت؛ مواردی هم‌چون گوناگونی سنجه‌های دین‌داری و توزیع آن، ابعاد و سنجه‌هایی که بیشتر بدان پرداخته شده، اعتبار و پایایی سنجه‌ها و نتایج گویه‌ها گزارش شد. خروجی این پژوهش در سال ۸۶ منتشر شد و در سال ۸۷ به صورت کتاب تقدیم جامعه علمی شد. به هر حال در این پژوهش از بین ۱۳۶ پایان نامه کارشناسی ارشد و رساله دکتری، پژوهش، وقالع و کتاب در زمینعه مطالعات دین‌داری ۷۴ مورد گزارش شده است. در ادامه این پژوهش دستمایه این قرار گرفت که ما در سال ۱۳۸۶ بتوانیم در ۵ شهر بزرگ یعنی تهران، تبریز، اصفهان، قم و اهواز این سنجه‏ها را به آزمون بگزاریم. بر این اساس گویه‌های پژوهش‏های انجام شده در کشور در چند مرحله پالایش شد تا پرسش‏نامه پژوهش سال ۸۶ با عنوان آزمون سنجه‌های دین‌داری در ایران آماده شد. نتایج این پژوهش هم در سال ۸۶ به شکل گزارش کل و در سال ۸۷ به تفکیک ۵ مرکز استان در ۵ مجلد منتشر شد. این‌ها گام‏هایی بودند که ما با برداشتن آن‌ها کم کم برای انجام یک پژوهش ملی آماده می‌شدیم. با نقدی که نسبت به پرسش‏نامه سال ۸۶ و مشورتی که با اساتید و پژوهشگران مختلف حوزه و دانشگاه انجام شد، در ابتدای سال ۸۸ قرداد انجام پژوهش ملی دینداری ایرانیان منعقد شد. بعد از شرایط به وجود آمده در انتخابات سال ۸۸ ما احساس کردیم فضا برای انجام این پیمایش ملی در برخی کلان‌شهر‏ها خصوصا تهران مهیا نیست، لذا از انجام آن منصرف شدیم. در سال ۱۳۸۹ مجددا انجام این پژوهش در دستور کار قرار گرفت. به هرحال بیش از یک سال روی این پژوهش کار شد . در مرداد و شهریور ۸۹ جمع‌آوری اطلاعات انجام شد و اواخر سال ۱۳۸۹ گزارش آن تکمیل شد. در سال ۹۰ ابتدا گزارش کل و شهری و روستایی به ما ارائه شد و بعد گزارش‏های ۳۰ استان آماده شد و در اواخر سال ۹۰ بود که به ما پیشنهاد شد که با توجه به این که داده‌ها وجود دارد، ارائه گزارش ۱۰ کلان‌شهر کشور نیز به این مجموعه اضافه شود. بنابراین گزارش نهایی این پژوهش مشتمل بر ۴۳ مجلد ارائه شده است. قابل ذکر است که موضوع دینداری به‏عنوان سرفصل اصلی مثل یک جورچین و پازل در نظر گرفته شد که ریزموضوعاتی مثل سنجه‌های دینداری در ایران، پوشش و حجاب زنان ایران، جنبشهای نوپدید دینی، دین و بزهکاری جوانان، عوامل مؤثر بر نفوذ اجتماعی روحانیت، سبک زندگی دینی ایرانیان و… را شامل می‌شود. این نگرش موجب شد که ما بتوانیم در این پازل حوزه دینداری به صورت متمرکز عمل کنیم. به‏عنوان مثال همین مسیری که در بحث سنجه‌های دینداری طی شد در بحث پوشش و حجاب نیز دنبال شد. یعنی ابتدا در سال ۸۳ پژوهش نگرش زنان نسبت به انواع پوشش‌های رایج در شهر تهران انجام شد. سپس در سال ۸۷ فرهنگ پوشش و حجاب زنان در زندگی روزمره در همان پنج شهر انجام شد و در نیمه ‌دوم سال ۱۳۸۹ پیمایش ملی فرهنگ پوشش و حجاب زنان ایران در ۳۰ استان انجام شد که گزارش این پژوهش‌ها به‌مانند بحث دینداری رونمایی و منتشر شده است. با توجه به ضیق وقت فقط به ذکر عناوین مهمترین پژوهش‌هایی که در این دفتر انجام شده اشاره می‌کنم، ازجمله: پژوهش دین و بزهکاری جوانان در ۱۰ مرکز استان کشور که در سال ۱۳۸۹ انجام و در سال ۹۰ رونمایی شد. پژوهش دیگری برای اولین بار در حوزه‏ مراسم و مناسک جمعی با عنوان سنجش میزان حضور در نماز جماعت و مساجد در تهران در سال ۹۰ نهایی و منتشر شد. پژوهش دیگری تحت عنوان عوامل موثر در نفوذ اجتماعی روحانیت در ۱۰ استان کشور در سال ۹۱ انجام گرفته است. هم‌چنین پژوهش سبک زندگی دینی ایرانیان در ۱۰ مرکز استان در دست انجام است.
هدف سازمان تبلیغات اسلامی این است که در مرحله اول با انجام این پیمایش‌ها تولید داده‌های مستند و متقن که مبنای امر سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی قرار گیرد، فراهم شود. و در ادامه به صورت منظم موج‌های بعدی به صورت طولی تکرار شود. وجود این سری‌های زمانی موجب می‌شود مدیریت فرهنگ دینی به شکل علمی تحقق یابد و از آزمون و خطا در حوزه دین‌داری پرهیز گردد. هدف دیگر تولید داده‌های تخصصی در حوزه فرهنگی و دینی ایجاد پایگاه‌های تخصصی داده در این حوزه‌ها است. بدین منظور در سال ۱۳۸۵ مرکز مطالعات اجتماعی دین در سازمان تاسیس شد که یکی از بخش‌های آن پایگاه داده‌های فرهنگی دینی است. اکنون پایگاه داده خود به یک پایگاه مهم علمی تبدیل شده و باید در یک فرصت دیگری در باره آثار و نتایج آن بحث و گفتگو کرد. هدف سومی که در انجام این پژوهش‌ها مدنظر است پاسخگویی به نیاز پژوهشگران حوزه دین است. در این پژوهش‌ها علاوه بر تولید داده، غنابخشی به پژوهش‌ها و نیز امکان انجام فراتحلیل‌ها فراهم می‌شود. هدف اصلی سازمان، آگاهی و شناخت نسبت به وضعیت دینداری در کشور است و گفته شد که ما برای قضاوت صحیح احتیاج به ملاک داریم و این ملاک را نمی‏توانیم به صورت شخصی و سلیقه‏ای و عاطفی تعیین کنیم. این ملاک و معیار تنها از مسیر پژوهش میسر می‏شود. برای همین باید دستگاه‏های دولتی و مدیریتی از این پژوهش‏ها پشتیبانی کنند. ما باید شرایطی را فراهم کنیم تا پژوهشگران و محققان این حوزه‏ها تقویت شوند. از طرف دیگر باید پایگاه‏های داده‏ در حوزه‏های مختلف فرهنگی، دینی و اجتماعی را با انجام پژوهش‏ها تقویت کنیم. این داده‏ها باید سازماندهی و پردازش شوند و در سیاست‏گذاری کلان و برنامه‏ریزی‏های مدیریتی به آنها استناد شود. باید نظام مدیریتی و برنامه‏های ما از سیستم آزمون و خطا به سمت شناخت حرکت کند و این میسر نمی‏شود مگر از راه پژوهش‏های ملی و مستمر و مداوم.

منتشرشده در شماره چهار سخن ما

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.