موج سوم؟

طرح سنجش و پیمایش ارزش‌ها و نگرش‌های ایرانیان رونمایی شد

اگرچه سابقه تحقیقات اجتماعی در ایران عمری نزدیک به نیم قرن دارد، اما تولید داده‏های علمی به شیوه «پاندولی» و توقف ادواری تولید این داده‏ها، نمونه بارزی از بی‏توجهی سیاستمداران به علم و بی‎باوری آنها به نتیجه علم است. درواقع منابع اطلاعات و داده‏های علمی و موثق به شناخت یک جامعه کمک کرده و تصویری از وضعیت یک جامعه را ترسیم و می‏تواند در خدمت پژوهشگران، محققان و دانشگاهیان قرار گیرد تا برای شناخت تحولات جامعه مورد استفاده قرار گیرد. همچنین مدیران و کارگزاران اجتماعی- فرهنگی و سیاسی جامعه با رجوع به این داده متوجه می‏شوند که در جامعه چه دیدگاه‏هایی درباره موضوعات مختلف در میان مردم غالب است یا گروه‏های مختلف مردم چه وضعیت اجتماعی و فرهنگی دارند و چه تغیرات و تحولاتی را طی کرده‏اند. در نتیجه این مطالعات رابطه‏ی این تحولات و برخی از سیاست‏ها و برنامه‏ها را پیدا می‏کنند. یکی از این تحقیقات ملی، پیمایش ملی ارزش‌ها و نگرش‌های ایرانیان است که مطابق ماده ۱۶۲ قانون برنامه سوم توسعه اجرای آن به عهده وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی سپرده شده بود. در دو موج این پیمایش (۱۳۷۹و۱۳۸۱) نگرش‌‌ها و رفتارهای پاسخگویان در عرصه‌های مختلف از قبیل خانواده، حیات سیاسی، دین، اقتصاد، ارزیابی محیط اجتماعی، حیات اخلاقی، مشکلات اجتماعی، رضایت از زندگی، اعتماد اجتماعی، عدالت، جنسیت، مشارکت سیاسی، احساس آزادی و امنیت، امید به آینده، مصرف فرهنگی و… مورد بررسی قرار گرفته است. اطلاعات موج دوم این پیمایش با استفاده از پرسشنامه و در نمونه‌ای با حجم تقریبی ۴۵۸۱ نفر از جمعیت ساکن مراکز استان‌های کشور گردآوری شده اما با شروع کار دولت نهم در سال ۱۳۸۴ این تحقیقات متوقف و دفتر طرح‌های ملی تعطیل شد.

همزمان با هفتۀ دولت، در هفتم شهریورماه۹۳ نشست خبری در پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات برگزار شد و در بخشی از مراسم، از فاز دوم«طرح ملی ارزش‏ها و نگرش‏های ایرانیان-موج سوم» رونمایی شد. در این مراسم، دکترمجید توسلی، رئیس‏ پژوهشکده مطالعات راهبردی فرهنگِ پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات و دکترافسانه ادریسی همکار طرح از چگونگی روند پیشرفت طرح ملی گفتند و از اهمیت آن. توسلی، مدیر علمی طرح می‏گوید:«در کشورهای پیشرفته، نگرش‏سنجی هر ساله و یا هر دوسال یکبار انجام می‏شود. این نگرش‏سنجی بر اساس مفاهیمی که دانشمندان حوزه‏های مختلف آن را استخراج می‏کنند، صورت می‏گیرد. کشورها باید به اطلاعات کمی، استاندارد و قابل‏مقایسه دسترسی داشته باشند تا بتوانند برنامه‏ریزی درستی انجام دهند. اما متأسفانه در کشور ما در خیلی از حوزه‏ها، این داده‏ها وجود ندارد، یا فراگیر و قابل‏مقایسه نیست.»
در این نشست خبری، بعد از اینکه دکتر طالبیان، رئیس سابق پژوهشگاه-الان دکتر جوادی‏یگانه رئیس پژوهشگاه هستند- گزارشی از برنامۀ یکساله پژوهشگاه در هفته دولت و عملکرد یکسالۀ خود در آستانۀ خداحافظی از پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات ارائه داد؛ دکتر توسلی از اتمام فاز اول و دوم طرح(تصویب پروپوزال و استخراج سنجه‏ها با روش فراتحلیل برای طراحی پرسشنامه) پیمایش ملی صحبت کرد. توسلی و ادریسی می‏گویند در این پژوهش برای دستیابی به شاخص‏های پیشنهادی جهت اجرا، ابتدا به مطالعه دقیق و استخراج مفاهیم تحقیقات ملی مثل؛ «مدل مفهومی شاخص های فرهنگی اسلامی- ایرانی، حسام الدین آشنا و همکاران»؛« پیمایش ملی سنجش نگرش ها و ارزش‏های ایرانیان (فرهنگ اجتماعی)»؛ «پیمایش ملی ارزش‏ها و نگرش‏های جوانان، سازمان‏ملی‏جوانان»؛ «موج اول ارزش‏ها و نگرش‏های ایرانیان» ؛ «موج دوم ارزش‏ها و نگرش‏های ایرانیان»؛ «گرایش‏های فرهنگی و نگرش‏های اجتماعی در ایران»، «سنجش افکار و تحقیقات اجتماعی سازمان رادیو و تلویزیون»؛« بررسی آگاهی‏ها، نگرش‏ها و رفتارهای اجتماعی و فرهنگی (تهران / ملی)»؛ «موج چهارم طرح بررسی و سنجش شاخص‏های فرهنگ عمومی کشور (شاخص‏های غیرثبتی)»، و تحقیقات در سطح ملی و شبه‏ملی که توسط سازمان‏ها و ارگان‏های مهم دولتی انجام شده با تکنیک تحلیل محتوی از نوع بازنگری سیستماتیک مورد بررسی‏قرار گرفته است. در نهایت ۳۳۰ طرح پژوهشی که با اهداف این طرح انطباق داشته‏اند؛ انتخاب شده و از آن میان ۲۷۹ طرح جهت بررسی به عنوان متون اولیه فراتحلیل مناسب تشخیص داده شد. اطلاعات مهم و مناسب هر یک از تحقیقات دسته‏بندی و در جداولی تنظیم شد تا قابلیت مقایسه اطلاعات طرح‏ها حفظ شود و در قسمتی نیز نحوه سنجش متغیرهای تحقیق، چارچوب نظری، فرضیات، پیشنهادات و چکیده تحقیقات آمده است. تا این بخش کار نتایج به دست آمده از فراتحلیل تحقیقات انجام شده در حوزه فرهنگ سیاسی، اجتماعی و دینی؛ در جداولی که حاوی عنوان و سال تحقیق، نام محقق و یرخی دیگر از ویژگی های مهم هر تحقیق بوده، گردآوری شده است. در مرحله بعدتحقیقات بررسی شده و ۹ تحقیق خاص مورد نظر ؛ بر اساس مفاهیم عمده طبقه بندی شدند و تحقیقات بر اساس اهمیت و اولویت مفاهیم مرتب شده و برخی از تحقیقات جابجا و حتی حذف شدند. اطلاعات مربوط به مفاهیم و تعریف عملیاتی متغیرها به جدولی منتقل گردید که موجب یکسان‏سازی سنجش تمام متغیرها گردد. بدین ترتیب ابعاد، خرده ابعاد، مولفه و شاخص‏های هر تحقیق در جداول طراحی شده بدین منظور، جایگزین گردید. بازآفرینی و تکمیل این جداول نیازمند، به بازخوانی دقیق مفاهیم در تحقیقات را به همراه داشته است که در برخی موارد حتی از مطالعه دقیق ادبیات و چارچوب نظری پزوهش مربوطه نیز استفاده شده است. بالاخره گزارش ارائه شده، در سه حوزه فرهنگ دینی، فرهنگ سیاسی و فرهنگ اجتماعی در ۳۷ مفهوم تنظیم و دسته بندی شده است و هر یک در مجلدی جداگانه ارائه شده است. در مرحله بعد با نهایی‎سازی شاخص‏ها و تدوین پرسشنامه به اجرا طرح در سطح ملی پرداخته خواهد شد.»
اما فضای مراسم همچنان پای در نقد گذشته داشت؛ توسلی از «توقف طرح در سال ۱۳۸۲ بنا به دلایلی نامعلوم» می‏گوید؛ و خبرنگار مهر می‏پرسد«آیا حوادث سال ۸۸ نتیجه بی‌توجهی به پیمایش‌ ملی سنجش ارزش‌ها و نگرش‌های ایرانیان بود یا نه؟» و عده‏ای دیگر از داده‎سازی در پیمایش‏ها می‎گویند و از معتبر نبودن پیمایش و اطلاعات می‏پرسند. موج سوم طرح ملی ارزش‏ها و نگرش‏ایرانیان از زمان ریاست دکترعلیرضا مرندی، رئیس اسبق پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات از سال ۱۳۸۸ در دستور کار قرار گرفت. دکتر توسلی پیشنهاد دهندۀ اصلی شروع مجدد طرح‏های ملی به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در زمان دولت دهم است.

منتشر شده در شماره چهار سخن ما

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.